Áramótaumfjöllun um skattahækkanir fer nú fram fjórða árið í röð. Að vanda kveinka forsvarsmenn skatta-stefnu stjórnvalda sér undan henni. Í grein í Fréttablaðinu laugardaginn 14. janúar fjallar fyrrv. fjármálaráðherra um yfirlit Viðskiptaráðs um skattkerfisbreytingar síðustu ára þar sem bent er á að skattar hafi hækkað verulega og að skattkerfi, sem var að grunngerð gott, hafi verið umbylt og orði svo flókið að sé til óþurftar.

Nú stendur yfir á Alþingi árviss umfjöllun um fjárlög. Þrátt fyrir að skattheimta á Íslandi flokkist nú í alþjóðlegum samaburði undir skattpíningu, þá stendur til að ganga enn lengra. Það er gert með breytingum á skattþrepum tekjuskatts, lægri leyfilegum frádrætti vegna séreignarsparnaðar og ýmsum krónutöluhækkunum gjalda, t.d. á akstur, eldsneyti, áfengi og útvarpshlustun. Þessu til viðbótar er auðlegðarskattur hækkaður enn á ný og hann framlengdur um tvö ár.

Það er stjórnvöldum á hverjum tíma mikilvægt að til þeirra sé borið traust og því leggja þau almennt töluvert upp úr því að skapa trúverðugleika um störf sín og stefnu. Fátt er mikilvægara viðleitni af þessu tagi, en að orð og athafnir fari saman, þ.e. að stjórnvöld geri það sem þau segjast ætla að gera. Í frumvarpi til tekjuöflunar ríkisins sem var lagt fram í desember 2009 var boðaður nýr eignaskattur, svonefndur auðlegðarskattur, 1,25% sem lagður var á eignir einstaklinga yfir 90 milljónum og hjóna yfir 120 milljónum.

Það er óljóst hvert framtíðarfyrirkomulag peningastefnunnar verður en þó má ljóst vera að það mun taka einhverjum breytingum. Grundvallar markmið hagstjórnar eru þó ávallt hin sömu, að dempa sveiflur efnahagslífsins svo að þær verði ekki óbærilegar á sama tíma og búið er í haginn fyrir öflugt atvinnulíf sem skapar verðmæti og atvinnu og eflir hagvöxt...

Nú liggur fyrir frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2012. Að því tilefni er ástæða til að huga að þeim skilaboðum eða hvötum sem skattastefna síðustu ára felur í sér. Þar stendur upp úr að þær ríflega 100 breytingar sem gerðar hafa verið á skattkerfinu á sl. þremur árum vinna almennt gegn vinnubrögðum sem eru forsenda efnahagslegrar endurreisnar. Breytingarnar draga úr áhuga og getu til neyslu, þær draga úr umbun fyrir að fólk taki hóflega áhættu...

Þótt þjóðir heims séu ólíkar um margt eigar flestar eitt sameiginlegt - að leggja mikið upp úr því að laða til sín beina erlenda fjárfestingu. Ísland er eitt þessara landa, en í samstarfsyfirlýsingu núverandi stjórnarflokka kemur fram að til að unnt sé að ná góðum og jöfnum hagvexti þurfi m.a. að stuðla að beinum erlendum fjárfestingum. Þannig er þetta í öllu falli í orði.

Þessa dagana hefur Alþingi til umræðu frumvarp um lögfestingu gjaldeyrishafta. Í gildi eru gjaldeyrishöft sem sett voru á með reglum útgefnum af Seðlabanka Íslands, með heimild í lögum um gjaldeyrismál. Heimildin var bundin við lengd efnahagsáætlunar Íslands gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, en hún var framlengd fram á haust í samræmi við framlengingu á samstarfi stjórnvalda við sjóðinn.

Sendinefnd Alþjóða-gjaldeyrissjóðsins (AGS) var nýlega stödd hér vegna sjöttu og síðustu endurskoðunar á efnahagsáætlun íslenskra stjórnvalda og sjóðsins. Í kjölfarið sendi nefndin frá sér yfirlýsingu um framgang áætlunar sinnar og stöðu efnahagsmála hérlendis. Þar kveður við jákvæðan tón um endurreisnarstarfið, að fjármálageirinn sé að komast á fætur og fjárhagsleg endurskipulagning heimila og fyrirtækja sé farin að ganga vel. Það er vel að opinber viðhorf matsaðila, sérstaklega AGS, séu með þessum hætti og vissulega hefur miðað í rétta átt. Annað væri nánast óhugsandi.

Ísland situr í 31. sæti yfir samkeppnis-hæfustu hagkerfi heims samkvæmt árlegri úttekt IMD viðskiptaháskólans í Sviss, einu sæti neðar en í fyrra. Landið er nú á svipuðu slóðum og ríki á borð við Tékkland og Indland, sem eru í 30. og 32. sæti en Bandaríkin og Hong Kong deila efsta sætinu. Svíþjóð trónir efst Norðurlandanna í 4. sæti, Danmörk er í 12. sæti, Noregur í 13. og Finnland í því 15. Ísland hefur verið á listanum frá árinu 1997 en frá þeim tíma má sjá áhugaverða þróun. Á árunum 1997 til 2000 batnaði samkeppnishæfni landsins umtalsvert...

Á næstu dögum og vikum má búast við heitri umræðu um frumvarp sjávarútvegsráðherra til laga um stjórn fiskveiða. Umræðan er reyndar þegar hafin því þó að frumvarpið sé ekki aðgengilegt frá ráðuneytinu eru allir áhugasamir komnir með eintak í hendurnar. Um hugmyndirnar sem fram koma í frumvarpinu mætti hafa langt mál, en nokkuð ljóst er að þar er almennt vegið að hagkvæmni í íslenskum sjávarútvegi. Það ætti að vera öllum Íslendingum umhugsunarefni. Sem innlegg í þá hugsun er áhugavert að líta í sögubækur. Árið 1811 varð til samfélagshreyfing í Englandi sem kölluð var „Ludditar“ (e. Luddites).

Nýverið var kynnt skýrsla Seðlabanka Íslands fyrir efnahags- og viðskiptaráðherra um áætlun um afnám gjaldeyrishafta. Áætlunin sem slík er jákvæð enda til þess fallin að draga úr óvissu og auka trúverðugleika hagkerfisins. Þó er lengd þess tíma sem áætlað er að framlengja höftin gagnrýniverð, enda verður ekki séð að rúmlega fjögur ár þurfi til að afnema höft sem upphaflega voru hugsuð sem skammtímaráðstöfun. Tæplega 7 ára haftatímabil, líkt og stefnir í, getur auk þess ekki talist ásættanlegt fyrir framvindu efnahagsbatans. Flýta þarf afnámi hafta til muna til að hindra að skaðsemi þeirra verði ekki meiri fyrir innlend fyrirtæki en nú þegar er orðin. 

Þegar stjórnarhætti fyrirtækja og leiðbeiningar á því sviði ber á góma vakna eflaust ekki miklar væntingar. Rifjast í því tilliti upp hjá einhverjum átak og innleiðing viðmiða um stjórnarhætti að erlendri fyrirmynd sem farið var í fyrir 5 árum, en markmið Viðskiptaráðs, Samtaka atvinnulífsins og Kauphallarinnar með því voru skýr.

Í Markaði Fréttablaðsins miðvikudaginn 16. febrúar skrifaði Indriði H. Þorláksson, fyrrverandi aðstoðarmaður og núverandi ráðgjafi fjármálaráðherra í skattamálum, pistil undir yfirskriftinni Furðuskrif Viðskiptaráðs um skatta. Þar vísar hann til greinar undirritaðs í sama blaði frá 2. febrúar og vekur það helst furðu Indriða að því sé haldið fram að skattar hafi hækkað á Íslandi síðustu misseri. Það er reyndar ekki óalgeng fullyrðing þessi dægrin og eftirtektarvert að hún sé yfirleitt umdeild.

Engum dylst að undanfarin misseri hafa verið Íslendingum erfið. Heilt hagkerfi er enn í uppnámi eftir fall bankakerfisins og viðfangsefnin ærin, enda ríkja hér fjórar kreppur; fjármála, skulda, gjaldmiðils og stjórnmála. Engar töfralausnir eru til, heldur þarf að marka stefnu, skilgreina markmið og vinna skipulega að því að ná þeim. Eitt meginþema markmiðssetningar í stöðu eins og hér er hlýtur að þurfa að vera efling atvinnulífs...

Viðskiptaþing 2011 er haldið undir yfirskriftinni Tökumst á við tækifærin: atvinnulíf til athafna. Titill þingsins endurspeglar í senn þau áhugaverðu tækifæri sem sannanlega eru til staðar á Íslandi og áeggjan til atvinnulífs um að nýta þau. Í aðdraganda þingsins stóð Viðskiptaráð fyrir könnun meðal forsvarsmanna atvinnulífsins um afstöðu þeirra til ýmissa mála sem ofarlega eru á baugi.

Umræðan undanfarnar vikur af hálfu forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar í málefnum HS Orku hefur verið einkennileg, svo ekki sé meira sagt. Í stað þess að fara að niðurstöðu lögskipaðrar nefndar er taldi eignarhaldið samræmast íslenskri löggjöf, sem var síðar staðfest af annarri nefnd, þá virðist stefnan sett á að hundsa löggjöf um erlenda fjárfestingu og aðra lagalega umgjörð orkuiðnaðarins. Nú er svo komið að jafnvel er rætt um eignarnám í þessu samhengi.

Þegar litið er yfir atvinnulífið í heild sinni og árið gert upp kemur fyrst upp í hugann hversu skammt hefur í raun miðað fram veg frá hruni. Slíkt mat er ekki byggt á tilfinningunni einni því tölur Hagstofunnar sýna að fjárfesting hefur dregist saman, hagvöxtur er neikvæður og allt of margar viljugar hendur fá ekki störf við hæfi. Þegar horft er til aðgerða núverandi ríkisstjórnar þarf þetta ekki að koma á óvart.

Frá bankahruni hefur rekstarumhverfi fyrirtækja versnað umtalsvert. Má rekja þær breytingar bæði til þátta er varða efnahagsumhverfið almennt t.a.m. minni eftirspurn, gjaldeyrishafta, hárra vaxta og skuldavanda heimila og fyrirtækja sem og aðgerða stjórnvalda í skattamálum. Stjórnvöld hafa sagt undanfarin misseri að vilji sé til staðar til að bæta rekstarumhverfi fyrirtækja til að stuðla að almennri atvinnuuppbyggingu.

Alþingi bíður nú það verkefni að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár og tengd lagafrumvörp. Líkt og í fyrra þá virðist standa til að hækka flesta þá skatta sem með einum eða öðrum hætti snerta atvinnurekstur og fjárfestingu og koma þar með niður á hagvexti. Kemur það nokkuð spánskt fyrir sjónir þar sem ljóst er að aukinn hagvöxtur dregur beinlínis úr aðlögunarþörf ríkissjóðs...

Verðmætasköpun á grunni þekkingar. Markmiðið hljómar vel og hefur, með einum eða öðrum hætti, verið orðað ítrekað undanfarin misseri. Um það ríkir samfélagsleg sátt, enda felur það í sér möguleikann á lífskjarabótum umfram það sem auðlindir okkar, sjávarfang og orka, geta staðið undir. Að ná þessu markmiði er forsenda þess að lífskjör sem við höfum vanist verði varanleg.