Lífeyriskerfi í yfirstærð

Gæfuspor var stigið fyrir hálfri öld þegar grunnur var lagður að því lífeyriskerfi sem við þekkjum í dag. Með fyrirhyggju hefur Íslendingum tekist að byggja upp nær fullfjármagnað lífeyriskerfi með sjóðasöfnun og erum við ein fárra þjóða þar sem ríkjandi hluti lífeyrisskuldbindinga er fjármagnaður. Flestar nágrannaþjóðir okkar kusu að fara leið gegnumstreymiskerfisins, þar sem skattar þeirra sem eru á vinnumarkaði eru nýttir til að fjármagna lífeyri þeirra sem eru á lífeyrisaldri.

Styrkur íslenska kerfisins er því ótvíræður. Stærð þess og umsvif hafa þó skapað vandamál sem tímabært er að bæta úr.

Skyldusparnaður of hár

Markmið lífeyriskerfisins er að tryggja fólki fjárhagslegt öryggi á efri árum. Til þess greiða einstaklingar skylduiðgjald í lífeyrissjóði sem er 15,5%, en þar af koma 11,5% úr höndum launagreiðanda og 4% frá launþega. Hlutfall skyldusparnaðar er hvergi hærra innan OECD. Til viðbótar getur launafólk safnað í viðbótarlífeyrissparnað, þar sem launþegar leggja til 4% gegn mótframlagi frá launagreiðanda að hámarki 2%. Þannig getur lífeyrissparnaður numið allt að 21,5% af launum.

Skyldusparnaður hefur fórnarkostnað í för með sér. Þarfir fólks eru nefnilega ekki þær sömu á mismunandi æviskeiðum. Yngra fólk er alla jafna skuldsettara og stendur gjarnan frammi fyrir miklum útgjöldum þegar það er að koma sér upp heimili og eignast börn. Eftir því sem líður á ævina lækka skuldir almennt og ýmis stór útgjöld heyra sögunni til.

Þrátt fyrir það greiðir launafólk sama hlutfall launa sinna í skyldusparnað alla starfsævina. Einstaklingur með meðaltekjur sem fullnýtir viðbótarlífeyrissparnað og fær 3,5% raunávöxtun má vænta þess að lífeyrisgreiðslur fyrstu fimmtán eftirlaunaárin verði um fjórðungi hærri en laun á hátindi starfsævinnar og rúmlega helmingi hærri en laun við starfslok.

Mörg egg í sömu körfu

Hár skyldusparnaður og mikil þátttaka hefur gert það að verkum að eignir lífeyrissjóðanna nema um 187% af landsframleiðslu. Þrátt fyrir stærð sjóðanna heldur löggjafinn aftur af erlendum fjárfestingum þeirra með lögbundnu þaki á eignir þeirra í erlendum gjaldeyri. Sjóðirnir eru fyrir vikið umsvifamiklir á innlendum eignamörkuðum.

Aukin áhættudreifing, meðal annars með erlendum fjárfestingum, getur varið lífeyrissparnað landsmanna betur gegn áföllum sem bundin eru við Ísland. Ákjósanlegast er að lífeyrissjóðirnir sjálfir ákvarði áhættudreifingu sína fremur en að hið opinbera ákveði hvað telst ásættanleg skipting eigna milli gjaldmiðla.

Umsýsla sparnaðarins er jafnframt kostnaðarsöm. Heildarkostnaður lífeyriskerfisins, þ.e. rekstrarkostnaður sjóðanna og fjárfestingargjöld, nam um 47 milljörðum króna árið 2025, eða 0,54% af eignum. Kostnaðurinn hefur farið vaxandi undanfarin ár, einkum vegna hækkandi fjárfestingargjalda, á sama tíma og fjárfestingarkostnaður hefur almennt farið lækkandi erlendis.

Hver ræður sparnaðinum?

Stjórnir lífeyrissjóða eru almennt skipaðar að hálfu af samtökum atvinnurekenda og að hálfu af stéttarfélögum. Almennir sjóðfélagar hafa því ekki beina aðkomu að því hverjir fara með stjórn sparnaðar þeirra.

Aðild að stéttarfélagi er ekki skilyrði fyrir greiðslu í tiltekinn sjóð. Þeir sem skipa stjórn þurfa því ekki að vera fulltrúar stéttarfélags viðkomandi sjóðfélaga. Þar getur skapast umboðsvandi þegar þeir sem fara með fjármuni annarra hafa ekki að fullu sömu hagsmuni og eigendur þeirra.

Fjögur skref í átt að betra kerfi

Gera ætti fjórar umbætur á lífeyriskerfinu í því skyni að greiða úr framangreindum áskorunum. Í fyrsta lagi verði skylduiðgjald lækkað úr 15,5% í 12% og sett þak á þá upphæð launa sem skylduiðgjald reiknast af. Í öðru lagi fái sjóðfélagar að kjósa stjórnir lífeyrissjóða sinna. Í þriðja lagi verði gjaldeyrisþakið afnumið og sjóðunum veitt aukið svigrúm til áhættudreifingar utan landssteinanna. Að lokum verði aðhald og gagnsæi um kostnað aukið, meðal annars þannig að sjóðfélagar geti betur borið saman kostnað og árangur sjóða.

Með þessum tillögum mætti tryggja betra jafnvægi milli áhyggjulausra efri ára og lífskjara á yngri árum, auk þess sem launþegar fengju meira að segja um ráðstöfun eigin sparnaðar.

Birta Karen Tryggvadóttir, hagfræðingur á málefnasviði Viðskiptaráðs

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu, fimmtudaginn 20. ágúst 2026.