Stærstu gallar EES eru heimatilbúnir

Nú á 25 ára af­mæli EES-samn­ings­ins hef­ur umræða um þenn­an mik­il­væg­asta alþjóðasamn­ing Íslands aldrei verið meiri. Það er gott – samn­ing­ur­inn er ekki haf­inn yfir gagn­rýni og umræðan er nauðsyn­leg til að stuðla að sem bestri fram­kvæmd samn­ings­ins og að hún sé í sam­hengi við aðra stefnu­mót­un stjórn­valda.

Kost­ir EES ótví­ræðir

Kost­ir EES-samn­ings­ins eru marg­ir. Hann veit­ir ís­lensk­um al­menn­ingi og fyr­ir­tækj­um í 350 þúsund manna hag­kerfi tæki­færi til að eiga viðskipti við og vera í tengsl­um við fólk og fyr­ir­tæki í 500 millj­óna hag­kerfi. Sýnt hef­ur verið að samn­ing­ur­inn örvi viðskipti og stuðli að auk­inni sam­keppni, al­menn­ingi til góðs. Enn­frem­ur er samn­ing­ur­inn grund­vallar­for­senda þess að mörg, ef ekki öll, ís­lensk fyr­ir­tæki í alþjóðlegri sam­keppni geti starfað hér á landi. Um þetta er nán­ar fjallað víða, t.d. í um­sögn Viðskiptaráðs um þriðja orkupakk­ann.

Heima­til­bún­ir gall­ar

En fátt er svo með öllu gott að ekki boði nokkuð illt. Flókið og áhrifa­mikið fyr­ir­bæri eins og EES-samn­ing­ur­inn hef­ur óhjá­kvæmi­lega galla. Hags­mun­ir Íslands og Evr­ópska efna­hags­svæðis­ins í heild geta t.d. stang­ast á, sem sýn­ir að ís­lensk stjórn­völd og hags­munaaðilar þurfa að stunda öfl­uga hags­muna­gæslu á vett­vangi EES og ESB.

Þó að þriðji orkupakk­inn sé já­kvætt og nauðsyn­legt skref er umræðan um hann víti til varnaðar. Fjöl­miðlaum­ræða um orkupakk­ann var bók­staf­lega eng­in fyrr en árið 2018 sam­kvæmt Fjöl­miðlavakt­inni. Það er einu ári eft­ir að sam­eig­in­lega EES-nefnd­in færði hann und­ir EES-samn­ing­inn og níu árum eft­ir að pakk­inn var inn­leidd­ur í ESB. Það er svipað og ef laga­frum­varp færi ró­lega, þegj­andi og hljóðalaust í gegn­um Alþingi án um­sagna og umræðu en svo færi öll umræða af stað þegar blekið á lög­un­um væri þornað á Bessa­stöðum. Væri orkupakk­inn slæm­ur, sem hann er ekki, er lær­dóm­ur­inn því aug­ljós: Hags­muna­gæsla í tengsl­um við EES-sam­starfið þarf að vera mark­viss­ari og öfl­ugri. Bregðast þarf mun fyrr við ef kalla þarf eft­ir und­anþágum eða hafa áhrif á inn­leiðingu EES-gerða. Það er ekki vanda­mál hinna EES-ríkj­anna – það er vanda­mál okk­ar.

Ann­ar stór galli er hvernig EES-reglu­verk er inn­leitt. EES-reglu­verk miðar að því að sam­ræma leik­regl­ur milli landa á af­mörkuðum sviðum og örva þannig viðskipta- og efna­hag­stengsl. Þrátt fyr­ir þetta er iðulega lengra gengið hér á landi en þörf þykir og bætt inn sér­ís­lensk­um íþyngj­andi ákvæðum, sem ná­granna­lönd okk­ar gera ekki. Um þetta er fjallað í ný­legri skoðun Viðskiptaráðs: „Göm­ul vísa en ekki of oft kveðin: Reglu­verk á Íslandi er of íþyngj­andi.“ Það sama gild­ir því hér – reglu­byrði EES á Íslandi er því að miklu leyti okk­ar vanda­mál en ekki EES og því þarf að breyta.

Heims­met í þyngsl­um reglu­verks?

Rann­sókn­ir sýna að of íþyngj­andi reglu­verk get­ur dregið úr al­mennri hag­sæld. Í fyrr­nefndri skoðun er til dæm­is fjallað um að reglu­gerðabreyt­ing­um hafi fjölgað síðasta ára­tug og að aðgengi að þeim sé lé­legt. Enn­frem­ur kem­ur Ísland verst út í nor­ræn­um sam­an­b­urði á lyk­ilþátt­um reglu­verks og þá mæl­ist Ísland með mest íþyngj­andi reglu­verk í þjón­ustu­grein­um meðal OECD-ríkja. Þess vegna er rétt­mætt að spyrja hvort Ísland eigi heims­met í íþyngj­andi reglu­verki.

Betri samn­ing­ur – meiri lífs­gæði

Til mik­ils er að vinna með bættri fram­kvæmd EES-samn­ings­ins hér á landi, sem get­ur fal­ist í öfl­ugri hags­muna­gæslu og að inn­leiðing EES-reglu­verks sé ekki meira íþyngj­andi en nauðsyn kref­ur. Ann­ars veg­ar hinn aug­ljósi ávinn­ing­ur sem fólg­inn er í skil­virk­ara og fyr­ir­sjá­an­legra reglu­verki fyr­ir fólk og fyr­ir­tæki. Hins veg­ar, sem er kannski ekki eins aug­ljóst, verður EES-samn­ing­ur­inn ein­fald­lega hag­felld­ari og skil­ar lands­mönn­um enn meiri lífs­gæðum en hann hef­ur nú þegar gert.

Konráð S. Guðjónsson, hagfræðingur Viðskiptaráðs Íslands

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu þann 19. júlí 2019

Tengt efni

Samfélagsskýrsla ársins 2021

Festa, Stjórnvísi og Viðskiptaráð Íslands veita viðurkenningu fyrir ...
31. maí 2021

Gölluð og óljós leið hlutdeildarlána

Markmið frumvarps um hlutdeildarlán eru góð en leiðin að þeim er ekki líkleg til ...
22. jún 2020

Er val að eiga eða leigja íbúð?

Hús­næð­is­stefnan hefur spurt rangrar spurn­ing­ar: Hvernig getur fólk eign­ast ...
6. mar 2018